İŞ HUKUKUNDA ÜCRETSİZ İZİN

İşçi ile işveren arasında kurulan iş sözleşmesi tarafların karşılıklı hak ve borçlarını düzenlemektedir.Buna göre taraflar arasında iş sözleşmesinin varlığından bahsedilmek için: 1)işçinin edimi olan işgörme 2)belirli bir iş/hizmetin ancak ücret karşılığı görülebilir olması  3)bağımlılık yani işverenin talimatları doğrultusunda hareket etme unsurları aranmaktadır.Özellikle bağımlılık unsuru iş sözleşmesini benzer diğer sözleşmelerden (vekalet sözleşmesi zikredilebilir) ayırıcı unsurdur.

Gerek mülga 1475 s. Eski İş Kanunu gerekse yürürlükteki 4857 s. İş Kanunu , işçi ve işverenin karşılıklı hak ve borçlarını düzenlerken , sosyal devlet ilkesinin bir gereği olarak zayıfı korumaya yönelik önlemler çerçevesinde özellikle işçi lehine hükümler sevkedilmiştir.Yargılamada şekillenen işçi lehine yorum ilkesi de , iş sözleşmesinin zayıf konumunun işçi olduğunu ortaya koymaktadır.

İşçiye , Kanun’da tanınmış haklardan biri izin hakkıdır.İş hukukunda çeşitli izin türleri vardır , bunlar:

-Doğum izni: kadın işçinin 16 haftalıkdoğum izni vardır.Bu süre zarfında kadın işçinin ücretinde kesilme yapılmaz ve tam olarak ödenir.Ancak bu süreyi aşar vaziyette izin kullanmak isterse 6 aya kadar ücretsiz izin kullanma hakkı vardır.

-Yol izni: İşçiye kanunda tanınmış haklardan biri olan yıllık ücretli iznini , işyerinin bulunduğu yer dışından başka bir yerde geçirmek isteyen işçiye 4 güne kadar yol izni verilir. (mutlaka 4 gün olması şart değildir.)

- İş arama izni: İşçinin iş akdinin işveren tarafından ihbar önellerine uyularak feshedileceği hallerde , ihbar süresi içinde günlük 2 saat yeni iş arama izni verilir.

-Hastalık izni: İşçinin istirahat raporlarıyla belgelemesi kaydıyla kullanılabilir.Belirli bir süreyi aşana kadar Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından geçici iş göremezlik ödeneği olarak karşılanır.(İyileşme olanağının bulunmaması ve işyerinden kaynaklanması hallerinde haklı nedenle fesih yoluna gidilebilir.)

-Mazeret izinleri olan: evlilik izni (3 gün) – babalık izni ( 5 gün) – ölüm izni (3 gün)

- Kadın işçi için süt izni: çocuk 1 yaşına gelene kadar günde 1.5 saat kullandırılır.

-Yıllık ücretli izin: aslında zikredilebilecek en önemli kalemdir.İşçinin kıdemine göre artan şekilde düzenlenmiştir.Buna göre 1-5 yıl kıdemi olan işçilerde 14 gün , 5-15 yıl kıdemi olan işçilerde 20 gün , 15 yıldan fazla kıdemi olan işçilerde ise 26 gündür.Bu süreler asgari olup , iş sözleşmesinde daha uzun süreler kararlaştırılabilir.Yıllık izin hakkının kural olarak parçalandırılmadan kullanılması esastır.Ancak işçi ile işveren anlaşarak 10 günden az olmamak suretiyle parçalara bölünüp kullanılabilir.

-Ücretsiz izin: huzurdaki makalemizin konusunu oluşturmaktadır.

ÜCRETSİZ İZİN

İş hukukunda ücretsiz izin, iş sözleşmesinin askıya alındığı, işçinin çalışmadığı ve işverenin de ücret ödemediği bir süreçtir. 4857 sayılı İş Kanunu'nda genel bir "ücretsiz izin" başlığı bulunmasa da, işçi ile işveren sözleşme özgürlüğü ilkesi çerçevesinde anlaşarak belirli süreliğini iş sözleşmesini askıya alabilirler.İş sözleşmesinin askıya alınması demek söz konusu süre zarfında işçinin işgörme borcunun , işverenin ise ücret ödeme borcunun karşılıklı olarak askıya alınmasıdır.

Ücretsiz izin teklifi işçiden ya da işverenden gelebilir.Aşağıda zikredilecek bir istisna dışında kural olarak bir tarafın , diğerinden gelen ücretsiz izin teklifini kabul zorunluluğu bulunmamaktadır.O istisna ise COVİD-19 pandemisi döneminde işverenlere tanınan tek taraflı olarak işçiyi ücretsiz izne çıkarma hakkıydı.Ancak söz konusu durum 01/07/2021 itibariyle sona ermiştir.Dolayısıyla ücretsiz izin için işçi ile işveren arasında anlaşma şarttır.

İşçinin ücretsiz izin teklifinde bulunması ve bu teklifi işverenin kabul etmesi durumunda: iş akdi belirli bir süre için askıya alınacaktır.Bu süre zarfında işçinin işgörme , işverenin ise ücret ve prim ödeme borcu karşılıklı olarak kalkmaktadır.İşçinin ücretsiz izinde geçen süreleri , kıdem tazminatı hesabına esas alınmayacak ve bir sonraki yıllık ücretli izin hak edişini de öteleyecektir.Dolayısıyla işçiler ücretsiz izin talep ederken bu hususları göz önüne almalıdır.Süre sona erdiğinde işveren işçiyi işe almaz ise bu durumda artık işverenin eylemli feshi söz konusu olup , işçi şartları varsa işe iade davası ( 4857 s. İş Kanunu 18 vd.) ya da işçilik alacakları için tazminat davası açabilecektir.

Uygulamada en çok karşılaşılan hal ise ücretsiz izin teklifinin işverenden gelmesidir.Esasen bu haftaki yazımızın temelini de bu durum oluşturmaktadır.Yukarıda muhtelif defa tekrar edildiği üzere , ücretsiz izin için işçi ile işveren arası anlaşma olmalıdır.İşveren tek yanlı iradesi ile işçiyi ücretsiz izne çıkarmaya zorlayamaz.

Ücretsiz izin anlaşması için:

-İşçiye bu teklifin yazılı olarak yapılması,

-İşçi tarafından bu teklifin yazılı olarak kabul edilmesi gerekir.

Şayet 6 iş günü içinde işçi tarafından bu teklif kabul edilmez ise , söz konusu teklif işçiyi bağlamayacaktır.Zira , işvrenin işçiyi ücretsiz izne çıkarma teklifi 4857 s. İş Kanunu m.22 kapsamında çalışma koşullarında esaslı değişiklik kapsamındadır ve kabulü de bu madde şartlarına tabidir.

İşçi , işverenden gelen bu teklifi kabul etmediği için işveren tarafından işgörme edimi kabul edilmez ise ; yani işveren işçinin çalışmasına müsaade etmez ise bu takdirde artık ortada işveren feshi vardır.İşveren feshi söz konusu olduğu için işçi işe iade davası yahut işçilik alacakları için tazminat davası açabilecektir.İşçinin kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı hakkı doğacaktır.Söz konusu davalarda , 7036 s. İş Mahkemeleri Kanunu kapsamında zorunlu arabuluculuk dava şartı olduğundan , dava açmadan önce arabuluculuk yolunun tüketilmesi gerektiği hatırdan uzak tutulmamalıdır.

Söz konusu sürecin; başlangıçta noter ihtarnamesiakabinde arabuluculuk başvurusu ve en nihayetinde İş Mahkemesi’nde davayolunukapsaması nedeniyle bir avukat eşliğinde yürütülmesi tavsiye edilir.

Av. Ali DEMİR