Azerbaycan Milli Halı Müzesi: Milli Kültürün İncisi

Bu müze, ülkenin ulusal kültürünün ve sanatının korunmasında önemli bir rol oynayan uzmanlaşmış bir kültür kurumudur. Müze, yalnızca halı ve halk uygulamalı sanat örneklerini değil, aynı zamanda çağdaş dönemin ressam ve halk sanatçılarının en seçkin eserlerini de koleksiyonunda bulundurmaktadır.Müze, 13 Mart 1967 tarihinde Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu’nun 130 sayılı kararıyla kurulmuştur. İlk adı “Azerbaycan Halısı ve Halk Uygulamalı Sanat Devlet Müzesi” olan müze, 1993–2014 yılları arasında Latif Kerimov’un adını taşımış, 2014–2019 yılları arasında ise “Azerbaycan Halı Müzesi” olarak adlandırılmıştır. 2019 yılından itibaren müze “Azerbaycan Milli Halı Müzesi” olarak faaliyet göstermektedir. Kurulduğu dönemde müze, dünya genelinde tek uzmanlaşmış halı müzesi olma özelliğine sahipti.

Müzenin öncüsü ve baş organizatörü, bilim insanı, halı sanatı uzmanı, ornamentalist ressam ve pedagojik uzman Latif Kerimov olmuştur. İlk sergi, 26 Nisan 1972’de İçerişehir’de 19. yüzyıla ait Cuma Camii’nde açılmış ve açılış törenine Haydar Aliyev katılmıştır.

2007 yılında Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, yeni müze binasının inşası için karar imzalamış; 2008 yılında Deniz Kenarı Milli Park’ta temel atma töreni gerçekleştirilmiştir. 2014 yılında Avusturyalı mimar Franz Yants tarafından tasarlanan yeni bina hizmete açılmıştır. Binanın kıvrımlı formu, kıvrılmış bir halıyı andırmaktadır. 2019 yılında müzeye “Milli” statüsü verilmiştir.

Müzenin koleksiyonu, 1967 yılından itibaren devlet desteği ile şekillenmiştir. Zamanla müzenin fonları, çağdaş ressamların eserleriyle de zenginleşmiş; ayrıca yabancı koleksiyonculardan nadir halılar ve dekoratif-uygulamalı sanat örnekleri bağışlanmıştır. Örneğin, 2013 yılında ABD vatandaşı Beverly Shilts, Karabağ’a ait 17. yüzyıl “Ejderhalı” halıyı müzeye bağışlamıştır. 2017 yılında ise Elşad Tahirov ve Avusturya açık artırma şirketi 18. yüzyıla ait nadir halılar sunmuştur.

Müzenin fonu şu anda 10.139 eserden oluşmaktadır. Burada “Kıllı halılar”, “Kılsız halılar”, “Halı ürünleri”, “Sanatsal metal”, “Kumaş, giysi, nakış”, “Çini, cam, ahşap, kağıt” ve “Kuyumculuk ürünleri” olmak üzere yedi ana koleksiyon bulunmaktadır.

Azerbaycan Milli Halı Müzesi, ülkenin en çok ziyaret edilen müzelerinden biridir. 2019 yılında ziyaretçi sayısı 122.143’e ulaşmış ve müze ülkenin ilk kapsayıcı (inklüzyon) müzesi olarak hizmet vermeye başlamıştır. Fiziksel engelli kişiler için özel düzenlemeler, halı örneklerinin dokunularak gösterimi, işaret dili ve tekerlekli sandalye ile serbest dolaşım imkanı sağlanmıştır.

Müze ayrıca çeşitli uluslararası sergiler, yuvarlak masa toplantıları ve tematik etkinlikler düzenlemektedir. 2017 yılında müzenin 50. yılı münasebetiyle “Koleksiyonun Yeni İnci’leri” sergisi, 2024 yılında ise “Eski Sanatın Modern Mekanı” etkinliği gerçekleştirilmiştir.

Müze, 2017–2023 yılları arasında “TripAdvisor” tarafından “Mükemmellik Sertifikası”na layık görülmüş; 2018 yılında ICOM tarafından maddi olmayan kültürel miras veri tabanında en iyi uygulama olarak kabul edilmiştir. 2022 yılında müze “Humay” Ulusal Ödülü’ne layık görülmüştür.

Azerbaycan Milli Halı Müzesi, yalnızca halı ve halk uygulamalı sanatını değil, aynı zamanda ulusal kültürün korunması ve tanıtılmasında da önemli bir rol oynayan bir kurumdur. Müze, hem ulusal mirası korumakta hem de çağdaş gereksinimlere uygun sergiler aracılığıyla ziyaretçilere yüksek düzeyde kültürel deneyim sunmaktadır.