NOBEL KARDEŞLERİ MÜZESİ

Azerbaycan’da sanayi ve kültürel mirasın korunması alanında nadir örneklerden biri de Villa Petroleadır. Villa Petrolea (Lat. Villa Petrolea), 19. yüzyılın sonlarında Nobel Kardeşler Petrol Üretim Şirketi (Branobel) tarafından şirketin çalışanları için Bakü çevresinde, Kara Şehir’in sınırında kurulan bir yerleşim yeridir. Yerleşim alanı aynı zamanda Nobel kardeşlerinin özel konutunu da kapsamaktadır. Günümüzde burada Nobel Kardeşleri Müzesi ve çeşitli kuruluşların ofisleri faaliyet göstermektedir. 19. yüzyılın sonlarında Bakü’nün doğu çevre bölgeleri tamamen sanayi bölgesi olduğu için yaşam için uygun değildi. Sadece petrol sektöründe çalışan işçiler burada yaşıyordu; maddi durumu iyi olan sakinler ise şehrin merkezinde ikamet ediyordu. Branobel şirketi ise idari ve teknik personeli – Finlandiya, İsveç, Norveç ve Almanya’dan davet edilen uzmanları – çekmek amacıyla Kara Şehir’in doğu sınırında, Keşle köyünde yaşam için her türlü olanak sağlanan bir yerleşim kurdu.

Yerleşim alanında işçiler için evler, okullar, tiyatro, hastane ve Nobel kardeşlerinin Bakü’deki konutu inşa edilmiştir. 1884 yılında inşa edilen bu konut, 1920’de millileştirmeye kadar Nobel’lerin mülkü olarak kalmıştır. İşçiler bir veya iki katlı taş temelli ahşap kottecelerde yaşıyordu ve tüm kotteceler yamaçtan denize doğru inşa edildiği için her birinin penceresi deniz manzarasına açılıyordu. Yerleşimdeki en büyük binanın alt katı ofis, üst katı ise kulüp, dinlenme odası ve kütüphane olarak kullanılıyordu. Bahçe için heykeller, kütüphane için kitaplar ve resimler Petersburg’dan getirilmişti. Binalar Bizans üslubunda, odalar ise Azerbaycanlı ve Fars ustalarının dokuduğu değerli halılarla dekore edilmişti.

Zamanla yerleşimde dinlenme olanakları artırıldı: yüzme havuzu, tenis kortu ve bowling salonu inşa edildi. 1911’de birkaç spor kulübü faaliyete başladı. I. Dünya Savaşı sırasında Rusya İmparatorluğu Alman ve Avusturya-Macar kökenli sakinleri sürgün etti ve bu durum Villa Petrolea’yı da etkiledi. Yerleşim 1919 yılında millileştirildi.

Villa Petrolea’nın 10,5 hektarlık parkının tasarlanması için Varşova’dan deneyimli bahçıvan E. Bekle davet edildi. Petrol ile kirlenmiş toprak yerine Lenkeran bölgesinden toprak getirilmiş, içme suyu sorunu ise Volga Nehri’nden getirilen su ile çözülmüştür. Subtropik bölgelerden ve Avrupa fidanlıklarından yaklaşık 80.000 ağaç ve çalı, meyve ağaçları da dahil olmak üzere parka dikilmiştir. Yerleşimin yapı yapısı Hazar Denizi’ne doğru eğimli olacak şekilde planlanmış, ana caddeler ise deniz akvatoryasına yönlendirilmiştir.

1978 yılında Şamil Fetullayev’in belirttiğine göre, teraslı ve balkonlu binaların baş planını hazırlayan mimar bilinmemektedir. Plan, E. Bekle’nin katılımıyla bilinmeyen bir mimar tarafından hazırlanmıştır. Park, kulüp, kütüphane ve işçiler için inşa edilen evler toplamda 250.000 rubleye mal olmuştur. Sovyet döneminde park 15 hektara genişletilmiş ve 1931’de “Rote Fahne” olarak adlandırılmıştır. 1941’de parkın adı Nizami Parkı olarak değiştirilmiştir.

2000’li yılların başına kadar Villa Petrolea’daki binalar bakımsız durumdaydı. 2004 yılında Bakü Nobel Mirası Fonu kurulmuş, 2007’de konutun rekonstrüksiyonu ve restorasyonu için izin verilmiştir. Restorasyon çalışmalarından sonra burada Nobel Kardeşleri Müzesi, uluslararası bir iş merkezi ve Bakü Nobel Petrol Kulübü oluşturulmuştur. Bu, İsveç dışında Nobel ailesine adanmış ilk müzedir. Müze tarih ve petrol konusuna adanmıştır ve Nobel ailesinin yaşam ve iç mekan eşyaları burada sergilenmektedir. Konutun iç mekanı dönemine uygun sade Avrupa üslubunda olup, bir oda ise özellikle Doğu üslubunda tasarlanmıştır.

17 Aralık 2010’da Villa Petrolea konutunda Ludwig Nobel’in torunu Filip Nobel tarafından “Nobel International Fraternity Fund” fonu kurulmuştur. Fon, Azerbaycan’da bilimsel projeleri desteklemeyi hedeflemektedir. Aynı gün, Bakü Nobel Mirası Fonu başkanı Toğrul Bağırov, Filip Nobel’e “Kutup Yıldızı” nişanını takdim etmiştir. Toğrul Bağırov, bu nişanı alan ilk Azerbaycanlıdır.

Villa Petrolea, yalnızca bir yerleşim alanı değil, aynı zamanda petrol endüstrisi tarihinin ve Nobel ailesinin mirasının korunduğu bir kültür merkezidir. Burada hem tarihi mimari, hem zengin park ve iç mekan örnekleri, turistler ve tarih meraklıları için eşsiz bir deneyim sunmaktadır. Günümüzde müze ve iş merkezi olarak Azerbaycan’ın kültürel ve bilimsel hayatına katkı vermeye devam etmektedir.