Vital Cuinet’nin Gözünden 1892 Keban’ı

Bu hafta, Keban’ın tarihsel derinliklerine çok daha büyük bir projeksiyon tutuyoruz. Masamızda bu kez sıradan bir seyahatname değil; Osmanlı Devleti’nin maliye ve borçlar idaresinde (Duyun-ı Umumiye) üst düzey bürokratlık yapmış, Fransız coğrafyacı Vital Cuinet’nin 1892 yılında Paris’te yayımlanan anıtsal eseri “La Turquie d’Asie” var.

Cuinet, dönemin resmi vilayet salnamelerini, devletin vergi kayıtlarını ve yerinde yaptığı gözlemleri birleştirerek Keban kazasının adeta eksiksiz bir röntgenini çekmiştir. Bu yazıda, Cuinet'nin Keban hakkında tuttuğu tüm rakamları, dağ köylerimizden Fırat kıyısındaki bağlarımıza kadar yaptığı tüm sosyo-ekonomik yorumları hiçbir detayı atlamadan sizlerle paylaşıyorum.

Coğrafi Yapı ve Kasabanın Fiziksel Durumu

Vital Cuinet, Keban’ın coğrafi konumunu ve madenciliğin gerilemesiyle değişen çehresini şu sözlerle yorumlayarak analizine başlar:

"Keban Madeni kazası, Mamûretülaziz Sancağı’nın batısında, Fırat Nehri’nin dik kaya boğazları arasından kıvrılarak aktığı son derece sarp ve dağlık bir arazide kurulmuştur. Kasaba, adını aldığı o eski meşhur imparatorluk madenlerinin etrafında şekillenmiştir. Ancak dökümhanelerin eski kapasitesini kaybetmesi ve bacaların birer birer sönmesiyle birlikte, kaza merkezi o eski hareketli ve gürültülü endüstri kenti görünümünden uzaklaşmış, yerini Fırat’ın derin vadisinde daha sakin ve kendi içine dönük bir taşra yerleşimine bırakmıştır."

Nüfus Dinamikleri ve Toplumsal Yapı Üzerine Yorumlar

Cuinet’nin kayıtlarında Keban kazasına (merkez ve köyler dahil) dair verdiği nüfus tablosu, dönemin etnik ve dini iş birliğini göstermesi açısından çok değerlidir. Toplam 11.200 olan kaza nüfusunun dağılımı ve yazarın bu topluluklara dair yorumları şöyledir:

• Müslüman Nüfus (Türkler ve Kürtler): 8.750 kişi. (Cuinet, Müslüman halkın çoğunlukla köylerde tarım, hayvancılık ve kaza merkezinde idari görevler ile lojistik nakliyecilikle uğraştığını not eder.)
• Ermeni Nüfus: 1.950 kişi. (Kaza merkezinde ve büyük köylerde yoğunlaşan Ermenilerin ticaret, zanaat, ipek böcekçiliği ve terzilik gibi kolları elinde tuttuğunu belirtir.)
• Rum Nüfus: 500 kişi. (Yazarın en dikkat çekici yorumu bu gruptadır: 'Keban'daki Rumlar, Osmanlı İmparatorluğu'nun dört bir yanından yüzyıllar önce buraya getirilen usta madencilerin torunlarıdır. Maden mühendisliği ve metalürji zanaatını babadan oğula aktarmışlardır; ancak üretimin durma noktasına gelmesiyle bu nüfusun bir kısmı maden bularak çalışabilecekleri başka bölgelere göç etmiştir.')

İdari Kurumlar ve Eğitim Envanteri

Cuinet, Keban’ın devlet hiyerarşisindeki yerini ve sosyal donatılarını tek tek sayarak belgeler. Kazada o dönem 1 Hükümet Konağı, 1 telgrafhane ve dökümhane idari binaları bulunmaktadır. İnanç ve eğitim haritası ise eserde şu netlikte verilir:

• İbadethaneler: Kaza genelinde Müslümanlar için 42 cami ve mescit; Ermeni cemaati için 6 kilise ve Rum cemaati için 2 kilise aktiftir.
• Eğitim: Keban merkezinde 1 adet devlet Rüşdiyesi (ortaokul) vardır ve burada 30 öğrenci eğitim görmektedir. Ayrıca kaza genelindeki 22 Sıbyan okulunda 650 Müslüman çocuk temel eğitim almaktadır. Ermeni cemaatinin 3 okulunda 110, Rum cemaatinin tek okulunda ise 35 çocuk kendi dillerinde ve kültürlerinde eğitim görmektedir. Yazar, okuma-yazma oranının maden kenti kültüründen dolayı çevre kazalara göre daha canlı olduğunu ekler.

Madenciliğin Çöküş Nedenleri

Bir maliye müfettişi olan Cuinet, Keban madenlerinin neden eski parlak günlerinde olmadığını sadece rakamlarla değil, çevre felaketi ve lojistik hatalarla açıklar. Onun bu analizi, günümüz çevre tarihçilerine ders verecek niteliktedir:

"Keban'daki gümüşlü kurşun yatakları halen zengindir; fakat madenin işletilmesini imkansız kılan şey cevherin yokluğu değil, yakıt kıtlığıdır. Yüzyıllar boyunca eritme fırınlarında tüketilen tonlarca odun yüzünden, Keban’ı çevreleyen tüm dağlardaki meşe ve çam ormanları tamamen yok edilmiştir. Dağlar çıplak kalmıştır. Bugün fırınları ateşlemek için gereken odun ve kömür, katır sırtında günlerce uzaklıktaki dağlık bölgelerden getirilmektedir. Fırat Nehri ise taşımacılık için çok hırçın ve akıntılı olduğundan, nehir yoluyla tomruk nakliyatı büyük kayıplara yol açmaktadır. Nakliye maliyeti, çıkarılan gümüşün değerini aştığı için dökümhaneler faaliyetlerini durdurmak zorunda kalmıştır."

Zorunlu Tarım, İpek ve Bağcılık

Madenciliğin bitmesiyle Keban halkının aç kalmamak için Fırat’ın sunduğu mikroklima iklimine sığındığını ve tarımda nasıl uzmanlaştığını Cuinet’nin şu hayranlık dolu satırlarından okuyoruz:

"Madenlerin kapanması Keban halkını toprağa dönmeye zorlamıştır. Fırat Vadisi'nin tabanındaki korunaklı iklim, burada harika bir tarımsal çeşitlilik yaratmaktadır. İlçe halkı bağcılıkta son derece ustalaşmıştır. Vadideki bağlardan toplanan üzümlerle yıllık ortalama 120.000 litre kaliteli üzüm şırası ve şarap üretilmekte, bunun bir kısmı çevre sancaklara ihraç edilmektedir. Ayrıca kaza genelinde yıllık 4.500 ton buğday ve arpa üretimi yapılarak yerel gıda ihtiyacı karşılanmaktadır."

Yazar, ipek böcekçiliğinin de Keban için yeni bir can simidi olduğunu şu ham veriyle ortaya koyar:

"Keban ve köylerinde ipek böceklerini beslemek amacıyla binlerce dut ağacı dikilmiştir. 1892 yılı itibarıyla kazada yıllık 3.000 kilogramı bulan yüksek kalitede ipek kozası üretimi gerçekleştirilmekte ve bu kozalar dokuma sanayisi için işlenmektedir."