ATATÜRK VE DOĞU HALKLARI

Türk tarihi uzmanı Fransız tarihçi François Georgeon’un Enver Sedat’ın anılarından aktardığı bir sahne vardır, Kahire’de bir evin duvarı önünde geçer.
Küçük Sedat, duvardaki resmin kime ait olduğunu sorar. Babası, resimdeki kişinin Mustafa Kemal olduğunu ve büyük bir önder sayıldığını söyler. Sedat yıllar sonra, ülkesini kurtaran ve yeniden kuran bu öndere duyduğu hayranlığın azalmadığını anlatır.
Aynı Mısır’da Müslüman Kardeşler çevresinde ise Mustafa Kemal, halifeliği kaldıran ve dinsel siyasal düzenin merkezinden çıkaran bir önder olarak eleştiriliyordu. Bir aile anısıyla bir siyasal hareketin tepkisi arasındaki bu uzaklık, Atatürk’ün ülke dışında nasıl değerlendirildiğini anlamak için iyi bir başlangıç sayılmalıdır.
Birinci Dünya Savaşı sona erdiğinde, Osmanlı topraklarının nasıl paylaşılacağına savaşı kazanan devletlerin karar vereceği düşünülüyordu. 1920’de imzalanan Sevr Antlaşması da bu hesabın belgesiydi.
Ankara’da toplanan Büyük Millet Meclisi ise savaş sürerken egemenliğin kaynağını 1921 Anayasası’nın ilk maddesinde açıkladı. Egemenlik kayıtsız koşulsuz artık milletin olacaktı. Millî Mücadele’nin askerî başarısı Sevr’i uygulanamaz kıldı. 1923’te Lozan Antlaşması imzalandı ve aynı yıl Cumhuriyet ilan edildi. Sömürge yönetimi altındaki aydınlar için Anadolu örneğinin önemi, bir işgalin yenilgiye uğratılması kadar, savaş sürerken yönetme hakkının kime ait olduğunun açıklanmasıydı.
Bu ilgi, Ankara’nın sonraki kararlarına koşulsuz destek anlamına gelmiyordu. Britanya yönetimindeki Hindistan’da Hilafet Hareketi’ni örgütleyenlerin önemli bir bölümü, Osmanlı halifeliğini Müslüman dayanışmasının simgesi sayıyordu.
Anadolu’nun işgale direnmesiyle halifelik makamının korunmasını bir süre aynı mücadelenin iki parçası olarak görebildiler. Türkiye Büyük Millet Meclisi 3 Mart 1924’te halifeliği kaldırınca bu beklenti boşa çıktı. 431 sayılı yasanın ilk maddesi, halifelik makamının kaldırıldığını açıkça ortaya koyuyordu. Dün Anadolu’nun kurtuluşuna sevinenlerin bir bölümü, bugün Ankara’nın o utkudan çıkardığı siyasal sonuca karşı çıkıyordu.
Hindistan’daki tepkinin ağırlığı, hareketin oradaki işleviyle de ilgiliydi. Gandhi’nin Britanya yönetimiyle şiddete başvurmadan iş birliğini kesme çağrısı, 1920’de Hilafet Hareketi’nin önderlerinden destek gördü. Böylece Osmanlı halifesinin geleceği, Britanya Hindistanı’nda Müslümanları ve Hinduları ortak bir sömürge karşıtı eylemde buluşturan konulardan biri oldu.
Ankara’nın önceliği ise egemenliği ülke sınırları içinde Meclise dayandırmaktı. İstanbul’daki makamı korumak isteyen Hintli eylemciler, o makama kendi mücadeleleri içinde Ankara’nın yüklediğinden çok farklı bir anlam vermişlerdi.
Kahire’de 1926’da toplanan Hilafet Kongresi’nde makamın geleceği konusunda görüş birliğine varılamadı. Tartışmanın en sarsıcı yazılarından biri ise toplantıdan bir yıl önce yayımlanmıştı.
Ezher’de yetişen Mısırlı düşünür Ali Abdürrazık, halifeliğin dinen zorunlu bir kurum olduğu görüşünü reddediyor ve halifeliğin dinsel görevlerden biri olmadığını savunuyordu. Müslümanların yönetim biçimini akla, siyasal deneyime ve çağın gereksinimlerine göre belirleyebileceğini ileri sürüyordu. Böylece Ankara’nın bir yasayla kaldırdığı makam, Kahire’de İslam siyaset düşüncesinin temel kabullerini yeniden tartışmaya açtı.
Hindistanlı ozan, yazar ve düşünür Muhammed İkbal de Türkiye’deki değişimi İslam düşüncesinin içinden yorumladı. Cumhuriyetçi yönetim biçiminin İslam’ın özüyle bütünüyle bağdaşabileceğini savundu. İkbal, Türklerin halifeliğin tek bir kişiye verilmesi gerekip gerekmediğini yeniden düşünmelerini, yeni yorumlar geliştirme çabasının bir örneği olarak ele aldı.
Ali Abdürrazık halifeliğin dinsel zorunluluk sayılmasına karşı çıkıyor, İkbal ise cumhuriyetçi yönetimin İslam düşüncesi içinde nasıl savunulabileceğini tartışıyordu. Bu iki yorum, Türkiye’deki laiklik uygulamalarının bütünü üzerinde bir görüş birliği doğurmadan Ankara’nın kararına dinsel ve düşünsel gerekçelerle yaklaşılabildiğini gösterir.
Türkiye’de 1924’te öğretimin birleştirilmesi ve 1928’de yeni Türk harflerinin kabulü, Cumhuriyet’in okulda ve toplumsal yaşamda nasıl bir dönüşüm istediğini gösteriyordu. Bu değişimin ülke sınırları dışındaki en görünür yanlarından biri kadınların yurttaşlık haklarıydı.
Kadınların milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazanmasından aylar sonra, Nisan 1935’te Uluslararası Kadınlar Birliği’nin toplantısı İstanbul’da yapıldı. Mısır kurulundan Hüda Şaravi’nin ziyareti, Kahire’deki Atatürk tartışmasının halifelikle sınırlı kalmadığını gösterir. Şaravi, Mısırlıların Atatürk’ü çok sevdiğini ve onun açtığı yolda yürümeyi büyük bir onur saydıklarını dile getiriyordu.
Toplantıda kadınların barış ve silahsızlanma gibi dış politika konularında da söz alması, kadın haklarının aile hukukuyla sınırlı görülmediğini ortaya koydu. Öte yandan toplantının düzenlenmesinde görev alan Türk Kadın Birliği, buluşmadan kısa süre sonra çalışmalarına son vermek zorunda kaldı.
İstanbul’daki buluşma, yasal haklar bakımından sağlanan ilerlemeyi uluslararası alanda görünür kıldı. Birliğin başına gelenler ise kadınların bağımsız örgütlenmesine açılan alanın sınırlarını gösteriyordu.
Afganistan ile ilişkilerde Türkiye’nin etkisi, düşünce alışverişinin ötesinde somut bir iş birliğine dönüştü. 1921 Türk-Afgan antlaşması eğitim alanında yardım öngörüyordu. Kral Amanullah Han 1928’de Ankara’ya geldiğinde kendi ülkesinde yenileşme çalışmalarına çoktan girişmişti.
Türkiye’den sağlanan uzman ve eğitim desteği bu çabayı güçlendirdi. Ancak Kabil’in ülke genelinde yenilikleri uygulama gücü sınırlıydı. Amanullah’ın yenileşme tasarısı, karşılaştığı direniş ve 1929’da tahttan çekilmesiyle kesintiye uğradı. Ankara’nın deneyimi Kabil’de bazı adımları kolaylaştırmıştı. Yeniliklerin ayakta kalması ise Afgan yönetiminin kendi toplumunda sağlayabildiği desteğe bağlıydı.
İran’da Rıza Şah Pehlevi’nin 1934 Türkiye ziyareti, devlet eliyle çağdaşlaşmaya duyulan ilginin başka bir örneğidir. Şah, Türkiye’de gördüğü değişimden etkilendi ve İran’daki yenilikleri hızlandırma isteği güçlendi. İran’da kadınların örtünmesini toplumsal yaşamda yasaklayan 1936 uygulaması, benzer bir çağdaşlaşma isteğinin farklı bir devlet politikasına dönüşebildiğini gösterir.
Türkiye’de ise kadınların toplumdaki yerini değiştiren başlıca adımlar arasında 1926 Medeni Kanunu ve 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkının tanınması vardı. Türkiye’nin örnek alınması, yeniliklerin içeriğini ya da uygulanma biçimini kendiliğinden belirlemiyordu.
Çin’de tartışmanın ağırlık noktası devletin nasıl güçlendirileceğiydi. Çin basını Millî Mücadele’yi ve Cumhuriyet devrimlerini, özellikle 1930’larda Japonya’nın yayılmacılığı karşısında ülkenin yaşadığı bunalımın içinden değerlendirdi. Guomindang çevreleri ve askerî seçkinler Türkiye’de devlet öncülüğünde bir toparlanma örneği görürken kimi yazarlar Mustafa Kemal’in önderliğine, kimileri de yeni devletin hukuk düzenine odaklandı.
Türkiye’nin deneyimine eleştirel yaklaşan yazılar da vardı. Şanghay’da okunan Türkiye haberleri, Çin’in kendi bağımsızlığını ve siyasal birliğini nasıl koruyacağına ilişkin tartışmanın bir parçası olmuştu.
Hollanda sömürge yönetimi altındaki Endonezya’da ise geleceğin devletinde dinin yeri öne çıktı. Bağımsızlık hareketinin önderlerinden Sukarno, Türkiye’ye ilgisini 1928’de dile getirdi ve Atatürk’ün ölümünden iki yıl sonra, 1940’ta, konuyu bir dizi yazıda yeniden ele aldı. Muhammed Natsir ve Ahmed Hasan, onun laik ulusçuluk yorumuna karşı çıktılar.
Tartışmanın ilginç yanı, Sukarno’nun Türkiye’deki değişimi dinin devlet denetiminden kurtulması olarak da değerlendirebilmesiydi. Oysa Ankara, halifeliği kaldırdığı gün Diyanet İşleri Reisliğini kurmuştu.
Halifeliğin kaldırılmasıyla laikliğin 1937’de Anayasa’ya girmesi arasında geçen yıllarda, devletin dinle ilişkisi yeni kurumlar ve kurallarla biçimlendi. Sukarno’nun yorumu, bir devrimin ülke dışına çıktığında oradaki siyasal arayışlar içinde nasıl yeniden anlamlandırıldığını gösterir.
Cumhuriyet devrimlerinin daha sonraki yankılarından biri de Tunus’ta duyuldu. Fransız yönetiminden bağımsızlığını kazanan ülkede Habib Burgiba, Atatürk’ün bağımsızlık mücadelesini ve devrimlerini kendi siyasal izlencesi için bir dayanak olarak gösterdi.
Tunus’un 1956 tarihli Kişisel Statü Yasası ile Türkiye’nin Medeni Kanunu, aile hukukunu devlet eliyle değiştirme kararlılığı bakımından karşılaştırılabilir. Türkiye’de düzenleme laik medeni hukuka dayanırken Burgiba yeniliklerini İslam’ın yenilikçi bir yorumuyla savundu ve miras hukukunda bazı geleneksel hükümleri korudu.
Kahire’deki resme yeniden dönersek, Enver Sedat’ın babası, oğlunun sorusuna bir tümceyle karşılık vermişti. Oysa aynı resim Kahire’de bir halifelik tartışmasını, Kabil’de yeniliklerin nereye kadar götürülebileceğini, Şanghay’da işgal tehdidi altındaki bir ülkenin nasıl ayağa kalkacağını düşündürüyordu.
Mustafa Kemal’in adını bu kadar uzağa taşıyan, Anadolu’nun zaferiydi. O adı tartışmanın içinde tutan ise zaferden sonra yapılanlardı. Çünkü işgalci ordular çekildiğinde, bağımsızlığını kazanan bir halkın önünde hâlâ en güç iş duruyordu. Kendi ülkesinde kimin, hangi yetkiyle, kimin adına hükmedeceğine karar vermek. Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve kahraman Türk halkı kısa sürede bunu da başaracaktı...
| Takım | O | G | M | B | A | Y | P | AV |
|---|
| Takım | O | G | M | B | A | Y | P | AV |
|---|
| Takım | O | G | M | B | A | Y | P | AV |
|---|
| Takım | O | G | M | B | A | Y | P | AV |
|---|
| Tarih | Ev Sahibi | Sonuç | Konuk Takım |
|---|
| Tarih | Ev Sahibi | Sonuç | Konuk Takım |
|---|
| Tarih | Ev Sahibi | Sonuç | Konuk Takım |
|---|
| Tarih | Ev Sahibi | Sonuç | Konuk Takım |
|---|