ENVER GÖKÇE ÜZERİNE ANIMSATMALAR

"Toplumun içinden geldi, toplumun gerçekleriyle iç içe oldu. İnsanlığın sorunlarını, acılarını aşması yolunda devrimci bir savaşımı bayrak edindi. Kavganın ve cesaretin simgesi oldu. Acılara göğüs germesini bildi, zulme ve zorbalığa boyun eğmedi."
Cem Bayındır
“Sen benimsin
Ciğerparem, sevdiğim
Gülden ağır
Söyleyemem sana!
Saçlarına
Kızıl güller takayım
Salın da gel,
Bir o yana
Bir bu yana!
Meğer
Müşkil işmiş hürriyet
Savunmayla yetmiyor
Bir başka sevda!
Telden
Demirden geçsen
Mapusu delsen
Ne fayda!”
ENVER GÖKÇE KİMDİR?
Bizim yöremizin insanı ve gurur kaynağı olan büyük ozan Enver Gökçe, 1920’de Eğin’de (Kemaliye) doğdu. Çocukluğunda ailesi Ankara’ya göç edince tüm okul yaşamı başkentte geçti. İlkokulu, ortaokulu, liseyi ve ardından da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünü bitirdi. Yirmili yaşlarında yazmaya başladığı şiirleri ilk kez Yurt ve Dünya dergisinde yayımlandı. 1948 yılında Türkiye Gençlik Derneğine üye olduğu gerekçesiyle üç ay tutuklu kaldı. 1951’de bu kez Türkiye Komünist Partisine yönelik büyük tevkifatta (51 Tevkifatı) yeniden tutuklandı. Bu dönemde tam iki yıl boyunca Sansaryan Han’da hücrede tutuldu ve acımasız işkencelere uğratıldı.
Kısa ömrünün yedi yılı hapiste, iki yılı sürgünde, tamamı eziyetlerle geçti. Hücrede kaldığı dönemde sağlığı bozuldu ve bir daha da düzelmedi. Bu dönemde ürettiği, basılacak aşamaya gelmiş çok değerli çalışmaları, çevirileri ve şiirleri, başta Yusuf ile Balaban Destanı olmak üzere, yok edildi. Bir dönem de köyü Çit’e döndü, orada yaşamını sürdürmeye çalıştı. Son günleri ise Ankara’da, Seyranbağları Huzurevinde geçti. Ömrü boyunca uğradığı haksızlık ve baskıların sonucunda, sağlık sorunlarıyla boğuşarak 19 Kasım 1981 günü, 61 yaşında öldü.
Yaşadıklarından ve kendisine çektirilen acılardan olsa gerek suskun ve sessiz bir kişiliği olan Enver Gökçe az konuşsa da yeri geldiğinde taşı gediğine koymayı bilirdi. Ağırbaşlıydı ancak nüktedanlığını hep sürdürdü, inandıklarından ödün vermedi. Yakın dostu Arif Damar’ın anlatımıyla Gökçe, topraktan öğrenip kitaplı bilendi.
ÖĞRETMENLERİ VE DOSTLUKLARI
Enver Gökçe gençliğinde Enver Behnan Şapolyo, Pertev Naili Boratav, Behice Boran, Niyazi Berkes ve Mediha Berkes’ten etkilendi. Âşık Ali İzzet, Âşık Veysel, Âşık Talibi, Âşık Hacı Habib Karaaslan, Mehmed Kemal, Ahmed Arif, Arif Damar, Yusuf Atılgan, Ceyhun Atuf Kansu, Yaşar Kemal, İlhan Başgöz, Ömer Faruk Toprak, Vecihi Timuroğlu, Şevki Akşit, Suat Taşer, Fikret Otyam, İhsan Hasırcı, Bilâl Şen, Niyazi Akıncıoğlu, Fethi Giray ve İhsan Atar ile de dostlukları oldu.
SANATI
Kendine özgü bir dili ve şiir yapısı olan Enver Gökçe, toplumcu gerçekçi bir yol izlemiş, özgünlüğünü ömrü boyunca sürdürmüştür. Şiirlerinde Türkçeyi, Elazığ, Kemaliye, Ağın ve Keban’ın yerel ağızlarını, halk dilini ve halk türkülerini kullanmakta olağanüstü bir başarı göstermiş, kendinden sonraki birçok ozana, belki de yakın arkadaşı Ahmed Arif’e bile örnek olmuştur.
Özellikle şiirde sesi en iyi kullanan Türk ozanlarındandır. Ayrıca üniversite bitirme tezi olarak hazırladığı Eğin Türküleri araştırması bugün bile kaynak gösterilen değerli ve öncü bir çalışmadır.
Yukarıda da belirttiğim gibi, ilk şiiri “Köylülerim” 1943 yılında Yurt ve Dünya dergisinde çıktıktan sonra, 1945–1951 yılları arasında Ülkü, Ant, Söz, Yeryüzü gibi dergilerde çeviri, şiir ve yazı çalışmaları yayımlandı. Pablo Neruda’dan yaptığı çevirilerde kullandığı dil ve arı Türkçeyle dikkat çekti. Abram Gaisinovich, Vera Panova ve Ömer Hayyam’dan da çeviriler yaptı. Şiir ve yazılarında Mustafa Gökçe, Mehmet Avaz, Aydın Tataroğlu gibi takma adlar kullandı.
HAKKINDA DÜŞÜNCELER
Gökçe toplumun içinden gelmiş, toplumun gerçekleriyle iç içe olmuş, insanlığın sorunlarını, acılarını aşması yolunda devrimci bir savaşımı bayrak edinmiştir. Kavganın ve cesaretin simgesi olmuş, kendisine çektirilen acılara göğüs germesini bilmiş, zulme ve zorbalığa boyun eğmemiştir.
Nihat Behram’ın dediği gibi, yalnızca bizde değil tüm dünyada ve yalnızca bugün değil tarih boyunca insanlığın en değerli kültür ve sanat mirası, yaşadıkları çağda ve toplumda toplumcu ve devrimci kimlik taşıyan sanatçıların ürünleridir. Enver Gökçe bu sanatçılardan biridir.
Onunla aynı davada yargılanıp ceza alan Orhan Suda ise Gökçe hakkında şöyle der:
“Enver Gökçe, harabelerde açan çiçeklerden güller devşiren bir devrimcidir… Ne çıkış noktasında ne de sonraları popülist şiirin kıyısından bile geçmemiştir… Kendi başından geçenleri, mızmız bir sesle, kendi kendine anlatan, sigaralı, rakılı, bol sıkıntılı ya da popülizmin batağına saplanmış sözde devrimci şiirler onun kitabında yer almaz… O, bir mihenk taşıdır şiirimizde…”
Ürettiği şiirlerde çok sevdiği köylülerini, memleketini, işçileri, öğrencileri, kadınları, Anadolu insanını türküleriyle, deyimleriyle, şarkılarıyla, türküleriyle aktarmış, bireysel, öznel şiirden kaçınmıştır.
“Sana düşman oldum
939 harbi
Beni dostlarımdan ettin,
Beni mahzun ettin
Sefil ettin
Şair ettin!
Sana bin teşekkür
Büyük ızdırap
Bana sevmeyi
Bana hakikati
Bana insanları öğrettin.”
Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde okuyan Gökçe ve arkadaşları Ankara’da ilerici bir gençlik birliği kurmuşlardı. Bu arkadaşları arasında Ahmed Arif, Arif Barikat (Damar), Hayati Tözön, Nuran Ertan, Melahat Türksal, Sıdıka Umut (Su), Asım Akşar ve Şevki Akşit bulunuyordu. Bu gençlerin hocaları arasındaysa Niyazi Berkes, Mediha Berkes, Behice Boran, Pertev Naili Boratav, Muzaffer Şerif Başoğlu gibi önemli akademisyenler vardı.
“Dağda
Dağ
Yüzü
Yok?
Ekinlerde
Ekin
Demir
Değnek
Demir
Çarık
Gezersin
Kim bilir
Yürekteki
Sevdayı?
Hay
Kardaş
Görklü
Kardaş
Kurt
Ne
Bilsin
Akar
Su
Ne
Bilsin
İnce
Belli
Karınca
Ne
Bilsin
Bu
Hayat
Bu
Zulüm
Toprağının
Kararmış
Zühresi
Ay’ı
Bentleri
Yıkar
Su
Kısrağa
Aşar
Aygır
At
Yaşamak
Değişir
Yaşamak
Ölümden
Üstün
Sadece
Unutma
Sen
Şu
Bitmeyen
Kavgayı”
İŞKENCELERLE GEÇMİŞ BİR YAŞAM
1951–1958 arasındaki yedi yıllık hapishane ve işkence döneminde Enver Gökçe’nin yazdıklarının çoğu yitti. Bu büyük ozan da uzun bir zaman eskisi gibi yazmadı, üretmedi. Kimi dostlarınca “51 Tevkifatı”nın sorumlusu olduğu yönünde haksız suçlamalara uğradı.
Son yıllarında yazı ve şiirleri Yeni Adımlar, Yarına Doğru, Doğrultu, Sanat Emeği ve Türkiye Yazıları gibi dergilerde yeniden göründü.
Hücrelerde, işkencelerde, hapislerde, sürgünlerde geçen günler tüm yaşamını zehretti. Onu mesleğinden, işinden, ekmeğinden, sanatçı kimliğinden, üretmekten edenler kendilerine “vatansever” dediler. Enver Gökçe ve onun gibi büyük sanatçılara ise vatan hainliğini uygun gördüler.
Sevim Belli’nin (Tarı) onu suçlayıcı ifadeler de içeren yazdıklarından anladığımıza göre, ona yapılan işkencelerde en acımasız ve aşağılayıcı yöntemlerle inançlarını, düşüncelerini yadsımaya, inkâra zorladılar. Dostlarını, yakınlarını, sevdiklerini, kutsal bildiği tüm değerleri aşağılayan ve dostlarını zan altında bırakacak ifadeler imzalatmaya çalıştılar. İnsanlığı ayaklar altına alanlar, böyle bitirilen bir yaşamdan dolayı mutludurlar. Belki de başları göğe ermiş, kendilerince kahraman olmuşlardır…
“Yan binmişsin eşeğe
Kasketi de yıkmışsın afili
Kaşın üstüne.
Bir günün beyliği beylik
Aldırma sat anasını;
Olmasa da olur
‘Mükeyyifat’tan sayılır
Gaz, tuz ve şeker.
Hadi sür
Paçanın kokusunu aldı seninkiler!
Küçük Yılmaz bekler şehir ekmeği
He oğul, he!
Senin de şanın var
Hadi şöyle gir de köyden içeri
Ayaklarını sallaya sallaya,
Bozkulağı anırta anırta
Ko desinler Şahmaran’ın bağı var!”
BİTMEK BİLMEYEN TARTIŞMA
Enver Gökçe’nin adının geçtiği her yazıda mutlaka değinilen bir ad da yakın dostu Ahmed Arif’in adı olmuştur. Gökçe hakkında çok yetkin yazıları olan Mecit Ünal, Ahmed Arif’in “Hasretinden Prangalar Eskittim” şiirindeki “Saçlarına kan gülleri takayım / Bir o yana / Bir bu yana” dizeleriyle Enver Gökçe’nin “Ne Fayda” şiirindeki “Saçlarına / Kızıl güller takayım / Salın da gel, / Bir o yana / Bir bu yana” dizeleri arasındaki benzerliğin şiirle ilgilenen kimselerin yakından bildiği bir konu olduğunu anımsatır.
Ne var ki konu burada ve bu kadarla da kalmamış, yarım yüzyıllık bir tartışma hâline gelmiştir. Ünal, Ahmed Arif şiiri ele alındığında Enver Gökçe’nin, Enver Gökçe şiiri ele alındığında ise Ahmed Arif’in anılmadan geçilmediğini de anımsatır.
Ünal’ın dediği gibi, iddialar ve tanık anlatımları ne olursa olsun, iki şairin şiiri de bütün bu tartışmaların üstünde ve ötesindedir. Her iki şairin şiirini değerlendirme ölçütleri de yine bu şiirlerin kendi içlerinde bulunmaktadır.
“Bugün görüş günümüz
Dost kardeş bir arada
Telden tele
Mendil salla el salla
Merhaba!
İzin olsun hapishane içinde
Seni
Senden sormalara doyamam
Yarım döner cıgaramın ateşi
Gitme dayanamam.”
SON SÖZLER
Memleketi Kemaliye’nin Çit köyünde adına küçük bir müze açılan Enver Gökçe, bundan 40 yıl önce, 19 Kasım 1981’de Ankara’da bir huzurevinde öldü. Halk dilini, Türkçenin özünü, türküleri, ağıtları, deyimleri, sözcükleri şiirine olağanüstü bir biçimde yansıtmış ve öncü olmuştur. Namuslu, onurlu kimliğini, kişiliğini korumuş, kendisine yaşatılan acılara ve büyük yalnızlığına karşın şiirindeki çizgisini sürdürmüştür.
Dizelerini kurarken, imgeleri kullanırken hep çağdaş şiir bilinciyle, Türkçenin önemini bilerek hareket etmiş, o “berceste mısraı” kısa yaşamında da sanatında da bize hissettirerek ürettiklerinin dünya durdukça var olacağını kanıtlamıştır.
Sözlerimi onun dizeleriyle bitiriyor, büyük ozan Enver Gökçe’yi saygı ve rahmetle anıyorum.
“OY BENİ
I.
Türkiye yaşanmaz oldu!
Her gün bir başka zehir.
Görmedik,
Bir bahçe, bir çiçek, bir şehir,
Görmedik bir gülen,
Hâsılı bir ferah, bir rahat:
Uğruna çekilen,
Derttir, mihnettir
Senden yana olduğumuz sebeptir
Kolektif hayat!
II.
Türkiye yaşanmaz oldu!
Gel gör hâlimiz yaman!
Haramiler, bezirgânlar elinden
Aman, el aman!
Kesilmiş mümkünüm, çarem
Vay ne hâl olmuş vatan!
Güzel yârim İstanbul’dan ne haber?
Dil-Tarih’ten, Emekçi’den, Sendika’dan?
Şiddetin sabahı yakındır
Dayan dizlerim dayan.”
Cem Bayındır/ 2021, 18 Kasım.
KAYNAKÇA:
Enver Gökçe, Bütün Şiirleri, Evrensel Basım Yayın, 2012.
Enver Gökçe, Dost Dost İlle Kavga, Yücel Yayınları, 1975.
Enver Gökçe, Panzerler Üstümüze Kalkar, Doğrultu Yayınevi, 1977.
Yaşamı ve Bütün Şiirleri, Belge Yayınları, 1981.
Enver Gökçe, Eğin Türküleri (yazımı: 1947).
İlhan Başgöz, http://web.archive.org/.../200.../imece.org/arsiv/enver.html
https://kentstratejileri.com/.../enver-gokcenin-ilk.../
https://www.gazeteduvar.com.tr/.../siirimizin-derin...
Nihat Behram, https://www.birgun.net/.../yazar-nihat-behram-enver-gokce...
Sevim Belli, https://www.cafrande.org/sevim-bellinin-sair-enver-gokce.../
Ataol Behramoğlu, https://www.cumhuriyet.com.tr/.../kuskun-gorunuslu-adamin...
Ali Ekber Ataş, Doğumunun 100. Yılında Enver Gökçe’ye Armağan, H20 Yayınları, 2021.
Mecit Ünal, https://eskimiyen.com/enver-gokcenin-omuzlarindaki-yuku.../
Mecit Ünal, http://insanyasadigiyerebenzer.blogspot.com/.../enver...
Mecit Ünal, http://insanyasadigiyerebenzer.blogspot.com/.../ahmed...
Hüseyin Tuncer, https://www.kasabadanesinti.com/enver-gokcenin.../7356/ Daha azını gör
| Takım | O | G | M | B | A | Y | P | AV |
|---|
| Takım | O | G | M | B | A | Y | P | AV |
|---|
| Takım | O | G | M | B | A | Y | P | AV |
|---|
| Takım | O | G | M | B | A | Y | P | AV |
|---|
| Tarih | Ev Sahibi | Sonuç | Konuk Takım |
|---|
| Tarih | Ev Sahibi | Sonuç | Konuk Takım |
|---|
| Tarih | Ev Sahibi | Sonuç | Konuk Takım |
|---|
| Tarih | Ev Sahibi | Sonuç | Konuk Takım |
|---|