TÂRÎH-İ RÛM LÜGATİNDEN BİR SAHİFE

BEND: Kayyum-ı Rûm Vak'ası

MÜELLİF: Vak'anüvis Şehrîzâde Uzun Hamdi Efendi

KAYYUM-I RÛM:

Kadîm Roma tarihlerinde, hususiyetle İmparator Sezar devrinin son demlerinde, muhalif fırkaları zapt ü rapt altına almak ve dahi dahiliyeden fethetmek zımnında icat olunmuş bir usul-i idaredir.

Bu tabir, bilhassa Roma'nın en köklü siyasi teşekkülü olan Factio Populi Republican (Cumhuriyetçi Halk Fırkası'nın) ibretlik izmihlaline sebep olan meşhur Tahta Küheylan vak'ası ile lügatlara ve târîh evrakına geçmiştir. Vak'anın aslı şu minval üzeredir:

Hile-i Şer'iyye

Rivayet olunur ki mezkûr fırka, kendi içinde bitmek bilmez bir tefrikaya düşmüş, şura üstüne şura toplayıp yaldızlı nizamnameler (Comitia) hazırlamaya koyulmuştu. Lakin ne vakit kendi aralarında Novus Homo (Yeni Adam) namıyla bir müceddid tribün seçmeye kalksalar, Yüce Praetorluk Mahkemesi'nin asık suratlı kadıları derhal araya girerdi.

Togalarının içinden çıkardıkları kanun tabletleriyle "Hükümsüzdür, ius civile'ye (Yüce Roma hukukuna) mugayırdır, hasılı külliyen Veto'dur!" Diyerek tekmil evrakı mühürleyip fırkayı felç ederlerdi.

Bu hengâme sürüp giderken, mahkemenin başkadısı zahiren husumeti bitirmek, hakikatte ise fırkanın kökünü kazımak niyetiyle bir hile-i azîmeye başvurdu.

Tahta Küheylan Hadisesi

Başkadı, "Zeytin dalı niyetine ve muhabbet nişanesi olarak" diyerek meşe ve sedir kerestesinden mamul, midesi bir Roma kalyonu (trireme) kadar geniş, gözleri obsidyen taşından koca bir tahta at inşa ettirdi. Boynunda yaldızlı harflerle Pax Romana yazılı bu küheylan, fırkanın Curia'daki tunç kapılarına dayandı.

Fırkanın patricileri ve plebleri, ikazlara kulak asmayıp, "Aman efendim atalarımız Aeneas'ın başına gelenler malum, içinden Akhalar çıkmasın?" diyen müdekkik azaları susturdular. "Bu at uyanışımızın tasdikidir!" hezeyanıyla atı kenevir halatlarla dergâhın baş köşesine çektiler.

İradenin Zaptı

Aynı gece, zafer şarabının rehavetiyle cümle fırka ricali gaflet uykusundayken atın karnı sessizce yarıldı. İçinden zırhlı cengâverler değil; ellerinde kırmızı mumlu mühürler, siyasi men (exilium) fezlekeleri, iptal tabletleri ve Sezar'ın tayin fermanlarıyla mücehhez yüzlerce kara togalı "Veto kâtibi bir kayyum" zuhur etti.

Sabah olduğunda, fırkanın tekmil kapılarına mühür vurulmuş, fırkanın iradesi ve yaklaşan konsül seçimleri hayalleri bürokrasi ordusu tarafından bir gecede yutulmuştu.

Filius Gladiiferi'nin Nasbı

Bu darbe-i bürokrasinin tozu dumanı dağıldığında, İmparator Sezar'ın irade-i seniyyesiyle fırkanın başına "Kayyum" sıfatıyla namlı Filius Gladiiferi ve dalkavuk avanesi nasbedildi.

Filius ve hempaları, "Artık işler rayında, tekerlek kavi, İmparatorun lütfuna mazhar olduk" diyerek Forum meydanında erguvani togalarıyla kasılıp şölenler tertip ettiler. Fırkanın hazinesine çöküp Sezar ile sarsılmaz bir ittifak kurduklarını zannederek kibre gark oldular.

Lakin İmparator Sezar'ın aklı, Tiber Nehri'nin yosunlu dehlizlerinden daha karanlık idi. Filius ve avanesi iktidar rüyasının en tatlı yerindeyken, İmparator ani bir ferman ile asıl maksadını ifşa etti.

İşbirlikçi teşekkülü bir kalemde ıskartaya çıkarıp, asırlık Factio Popularis'in kapısına ebediyen kilit vurdu.

Fırkanın ismi tunç tabletlerden sonsuza dek kazıtılırken; sadakatlerinden zerre şüphe edilmeyen lakin başkalarının başlarına çorap örmekle vazifelendirilmiş Filius Gladiiferi ve ihtiraslı avanesinin de başlarına aynı çoraplar örülmüş; hülasa; işbu hey'et-i kâmile yaka paça Roma'nın necaset çukurlarına, yani tarihin o affetmez çöplüğüne fırlatıp atılmıştır.

(Bkz. Târîh-i İbretnümâ-yı Rûm, Cilt IV, Bab-ı Hile, Siyaset)

CEM BAYINDIR / 2026

HAMİŞ:

İHTAR-I MÜHİM

İşbu nakledilen vak'anın eşhas-ı hakikiye ve hayat-ı hakikiye ile zerre miskal alâka ve münasebeti bulunmamaktadır. Zikrolunan tekmil hadisat ve kahramanlar, külliyen mizâh maksadlı ve mahsul-i hayâldir