İngiliz Seyyah Ainsworth’ün Gözünden 1839 Keban Gözlemleri

1839 yılında bölgemizi ziyaret eden İngiliz jeolog ve gezgin William Francis Ainsworth’ün Londra’da yayımlanan iki ciltlik seyahatnamesinde Keban Madeni hakkında tuttuğu ham notları ve doğrudan gözlemleri paylaşıyorum. Kitabın Keban ile ilgili bölümlerinden yapılan direkt çeviriler ve seyyahın kendi ifadeleri şu şekildedir:

Kasabanın Konumu ve Genel Görünümü

"Keban Madeni'ne yaklaştığımızda, Fırat Nehri’nin derin ve sarp bir boğaz oluşturduğu bir coğrafya ile karşılaştık. Kasaba, dik kalker (kireçtaşı) ve şist kayalıklarının dibinde, dik bir vadinin içine sıkışmış durumdadır. Tesislerin bacalarından çıkan dumanlar vadi tabanına çökmekte ve yerleşimin üzerinde sürekli yoğun bir sis tabakası gibi asılı durmaktadır."

Madenlerin Teknik Yapısı ve Ergitme Yöntemi

Ainsworth, bir jeolog gözüyle Keban’daki cevherlerin kimyasal yapısını ve işleme sürecini eserinde kelimesi kelimesine şöyle aktarmaktadır:

"Buradaki ana cevher, gümüş açısından oldukça zengin olan 'gümüşlü kurşun' (argentiferous galena) yataklarıdır. Eritme evlerinde (smelting houses) uygulanan metalürjik işlem iki aşamalıdır: İlk ergitme işleminde ham cevher cürufundan (maden atığından) temizlenir. İkinci aşamada ise kupeleyasyon (kemik külünden yapılmış potalarda yüksek ısıda ayrıştırma) yöntemi kullanılarak kurşun ve gümüş birbirinden ayrılır. Elde edilen saf metal kalıpları, kare bloklar halinde İstanbul'daki devlet darphanesine gönderilmek üzere hazırlanır."

Nüfus Yapısı ve İş Bölümü

Seyyah, 1839 yılındaki Keban’ın sosyal ve demografik yapısına dair şu somut verileri kaydetmiştir:

"Maden ocaklarında ve eritme fırınlarında en ağır iş gücünü, buraya yerleşmiş olan ve nesillerdir bu zanaatı sürdüren Hristiyan madenciler (çoğunlukla Rumlar) oluşturmaktadır. Türk nüfus ise daha çok maden yönetiminde, idari mekanizmada, çevre güvenliğinde ve eritme fırınları için hayati önem taşıyan lojistik işlerde çalışmaktadır."

Yakıt ve Lojistik Krizi

Ainsworth, üretimin önündeki en büyük engelin bitki örtüsünün tahribatı ve nakliye zorluğu olduğunu şu gözlemiyle belirtir:

"Madenin çevresindeki dağlarda fırınları besleyecek neredeyse hiç odun kalmamıştır. Bu nedenle eritme işlemi için gereken odun ve kömür, kilometrelerce uzaktaki dağlık bölgelerden katır sırtında taşınmaktadır. Fırat Nehri'nin akıntısı çok hırçın olduğundan, nehir yoluyla odun nakliyatı her mevsim güvenli bir şekilde yapılamamaktadır. Bu yakıt kıtlığı, dökümhanelerin tam kapasite çalışmasını engellemektedir."

187 yıl önce tutulan bu notlar, Keban’ın o dönemki sanayi altyapısını ve sosyo-ekonomik durumunu hiçbir yorum katmadan günümüze ulaştıran en önemli tarihi vesikalardan biridir.