KAMULAŞTIRMASIZ EL ATMA NEDENİYLE TAZMİNAT DAVASI

Mülkiyet hakkı hukuk düzenince kişiye en geniş yetkileri veren mutlak haklardan biri olup AİHS 1 nolu protokol 1. Madde ve Anayasa m.35 hükmü ile teminat altına alınmıştır.Bu hakkın içeriğinde temelini Roma hukukundan alan kullanma (usus) , yararlanma (fructus) ve tüketme (abusus) yetkileri vardır.Buna göre kişiler hukuk düzeninin sınırları içerisinde diledikleri gibi mülkiyet hakkını kullanabilir ve bu hakkın içeriğine giren mallar üzerinde tasarrufta bulunabilirler.

Mülkiyet hakkı sahibine en geniş yetkileri veren ayni hak olsa da gerek diğer kişilerce gerekse idarece sıkça ihlal edilmektedir. Bu ihlallere karşı hukuk düzeni birtakım koruma mekanizmaları geliştirmiştir.4721 s. TMK m.683 hükmünde düzenlenen istihkak davası ve elatmanın önlenmesi davaları bu koruma mekanizmalarının başında gelmektedir.Yine 3091 s. Taşınmaz Mal Zilyetliğine Yapılan Tecavüzlerin Önlenmesi Hakkında Kanun ile de temelde zilyetlik korunsa da , taşınmaz mallara yapılan tecavüzlerin idari yoldan önlenmesi sağlanmaktadır.

Bir üst paragrafta sayılan davalar genelde özel kişilerce taşınmaza yapılan müdahalelerde gündeme gelmektedir.Oysaki bireylerin taşınmazlar üzerindeki mülkiyet haklarına idare tarafından da müdahale edildiğine sıklıkla rastlanılmaktadır.Örnek vermek gerekirse , bir kişiye ait taşınmaz üzerinden yol , su arkı , kanal , elektrik direği , yakıt taşıyan boru geçirilmesi gibi olgular günlük hayatta oldukça yaygındır.Üstelik bu şekilde taşınmaz malikinin mülkiyet hakkı ihlal edildiği gibi idare tarafından bunun karşılığında da herhangi bir ödemede bulunulmamaktadır.Bu haftaki makalemizin konusunu da bu şekilde cereyan eden kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat yani bedel davaları oluşturmaktadır.

Kamulaştırmasız el atma olgusu idarenin olağan kamulaştırma usul ve esaslarını gözetmeksizin bireylere ait taşımazlar üzerinden yol , köprü, kanal , su arkı , geçit , elektrik direği ve nevi mecraları geçirmesi ve kamu hizmetine tahsis etmesidir.Bu şekilde bireylerin Anayasa m.35 kapsamında mülkiyet hakkı ihlal edildiği gibi bunun karşılığında bir bedel de ödenmemektedir.Bir diğer tür kamulaştırmasız (hukuki) el atma durumunda ise taşınmazın bulunduğu konuma göre İl Özel İdare ya da Belediye tarafından ilgili taşınmazın bulunduğu alan imar planında kamu hizmetine ayrılmaktadır.Bu şekilde karşılaşılan kamulaştırmasız el atma örneklerinde başta yargı kolu olmak üzere görevli mahkeme , yargılama usulü ve davanın açılabilmesi için belirli bir sürenin geçmesi şartları gibi ayrıksı yönler mevcuttur.YineKamulaştırılacak taşınmaz malın imar planı sınırları içinde kalması durumunda idarenin bu taşınmazı 5 yıllık imar programı süresi içinde kamulaştırması gerekir. Oysa bütçe yetersizlikleri gibi nedenlerden dolayı taşınmaz uzun yıllar imar planı sınırları içinde kaldığı ve planda kamusal fonksiyona tahsis edildiği için mülkiyet hakkının anlamsız kaldığı örnekler mevcuttur.

İdarenin kamulaştırma usul ve esaslarını gözetmeden doğrudan fiili olarak taşınmaza el atması ve kamu hizmetine tahsis etmesi sonucunda gündeme gelen kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat davasında davacı , taşınmaz el atılan kısmının dava tarihindeki bedelinin ödenmesi karşılığında ilgili kısma ait tapu kaydının iptali ile davalı idare adına tescilini talep etmektedir.Şayet kamulaştırmasız el atma olgusunun dayanağı işlem taşınmazdan yol geçirilmesi ise bu defa ilgili tapu kaydının iptali ile yol olarak terkini gündeme gelecektir.

Bu dava uygulamada bedel davası olarak da bilinmektedir.Yargıtay , bu davanın haksız fiil neticesinde meydana gelen zararların tazmini davası olduğuna karar vermektedir.Hakimtaşınmaz bedelinin malike ödenmesinin yanında taşınmaz mülkiyetinin idareye devri ve tapuda idare adına tesciline de hükmeder.Taşınmaz bedelinin ödenmesi üzerine malik tarafından da tapuda idare lehine terkin işlemi yapılması amaçlanmaktadır.Ayrıcadava tarihinden geriye doğru 5 yıllık ecrimisil bedelinin de talep edilmesi halinde hüküm altına alınması gerekecektir.

Bu dava taşınmazın aynına ilişkin bir dava olduğundan zamanaşımına tabi değildir.Ödenecekbedel tespit edilirken taşınmaz malın el atma günündeki nitelikleri dikkate alınarak dava tarihindeki değerinin ödenmesine hükmedilmesi gerekir.

Kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat davasında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi olup , yetkili mahkeme ise 6100 s. HMK m.12 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir.

Bu davada davacı sıfatı taşınmaz malikine ve onun külli haleflerine yani mirasçılarına tanınmıştır.Şayet mülkiyet hakkına ilişkin bir ihtilaf varsa bunun , kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat davasında bekletici mesele yapılması gerekir.(Bkz. 5. HD 31.03.2021 E.2020/6555 K.2021/4516) Yine elbirliği mülkiyeti ya da paylı mülkiyetin söz konusu olduğu hallerde 2942 s. Kamulaştırma Kanunu m.14/3 hükmü uyarınca ortaklar/paydaşlar arasında zorunlu dava arkadaşlığı bulunmadığına ilişkin hükmün kıyasen kamulaştırmasız el atma nedeniyle tazminat davasında da uygulanması gerektiğine ilişkin 5. HD 29.03.2021 E.2020/10811 K.2021/4254 kararı hatırdan uzak tutulmamalıdır.

Basit yargılama usulüne tabi olan bu davada davacının dava dilekçesi ve davalının cevap dilekçesi ile dilekçeler teatisi aşaması tamamlanmakta ve 6100 s. HMK m.141 uyarınca iddianın ve savunmanın genişletilmesi ve değiştirilmesi yasağı başlamaktadır.Yani taraflar bu aşamadan sonra ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati istisnaları hariç olmak üzere dilekçelerinde dayandıkları iddia ve savunmalarını genişletemeyecek ve değiştiremeyecektir.Usul hukuku bakımından bu hususa dikkat edilmesi elzemdir.

Av. Ali DEMİR

06/05/2026